بررسی و تحلیل اصل ۱۴۳ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران

۱۳۹۶-۱۰-۳۰ سیاست

بررسی و تحلیل اصل ۱۴۳ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران

محقق: آفشید مسقطی آملی

مقدمه:
قانون اساسی یا اساسنامه عالی‌ترین سند حقوقی یک کشور و راهنمایی برای تنظیم قوانین دیگر است. قانون اساسی تعریف کنندهٔ اصول سیاسی، ساختار، سلسله مراتب، جایگاه، و حدود قدرت سیاسی دولت یک کشور، و تعیین و تضمین کنندهٔ حقوق شهروندان کشور است. هیچ قانونی نباید با قانون اساسی مغایرت داشته باشد. به عبارت دیگر، قانون اساسی قانون تعیین کنندهٔ نظام حاکم است، قانونی که مشخص می‌کند قدرت در کجا متمرکز است، روابط این قدرت حاکم با آزادی‌ها و حقوق افراد ملت چگونه است و این قوای حاکمه اعم از قوه مجریه، قوه مقننه و قوه قضائیه چه اقتدارات و مسئولیت‌هایی در برابر ملت دارند. علاوه بر این، قانون اساسی مضامینی مانند پرچم ملی، سرود ملی، نشان ملی، پایتخت کشور و اصول حاکم بر سیاست‌های اقتصادی، برنامه‌های فرهنگی و روابط خارجی کشور را مورد توجه قرار می‌دهد. قدیمی‌ترین قانون اساسی ملی که هنوز اجرا می‌شود در سال ۱۶۰۰ میلادی نوشته شده و متعلق به جمهوری سان مارینو در جنوب اروپا است.
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران پس از پیروزی انقلاب در سال ۱۳۵۷ تهیه شد، و پس از همه پرسی نوع حکومت جمهوری اسلامی در روزهای ۱۰ و ۱۱ فروردین ماه سال ۱۳۵۸ به بحث گذاشته شد و پس از رای مردم به اجرا گذاشته شد. این قانون در سال ۱۳۶۸ مورد بازنگری قرار گرفت و در ۶ مرداد در همه‌پرسی قانون اساسی ایران ۱۳۶۸ به تأیید اکثریت مردم ایران رسید. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در مبحث دوم از فصل نهم، اصول ۱۴۳ تا ۱۵۱ را به “ارتش و سپاه پاسداران” اختصاص داده و محورهای اصلی مربوط به این دو ارگان و نهاد نظامی را بیان کرده است. در این پژوهش تلاش بر این بوده که در مورد اصل ۱۴۳قانون اساسی کشور جمهوری اسلامی ایران تحقق و پژوهش انجام گیرد.

ادبیات نظری:
ساختار قانون اساسی در کشور اجمهوری اسلامی ایران به گونه ای تدوین و اجرایی شده است که تقریبا تمام ساختار قوا، بخش های نظامی، انتظامی، حقوق شهروندی و … را تحت پوشش خود قرار داده است. در یک نگاه کلی ساختار قانون اساسی را می توان به مقدمه و چهارده فصل تقسیم بندی نمود که به شرح زیر می باشد:
• مقدمه
• فصل اول: اصول کلی
• فصل دوم: زبان، خط، تاریخ و پرچم رسمی کشور
• فصل سوم: حقوق ملت
• فصل چهارم: اقتصاد و امور مالی
• فصل پنجم: حق حاکمیت ملت و قوای ناشی از آن
• فصل ششم: قوه مقننه
• فصل هفتم: شوراها
• فصل هشتم: رهبر یا شورای رهبری
• فصل نهم: قوه مجریه
• فصل دهم: سیاست خارجی
• فصل یازدهم: قوه قضائیه
• فصل دوازدهم: صدا و سیما
• فصل سیزدهم: شورای عالی امنیت ملی
• فصل چهاردهم: بازنگری در قانون اساسی
در فصل نهم قانون اساسی ساختار و چارچوب قوه مجریه تحت چینش و بررسی قرار گرفته است. این فصل از قانون اساسی که شامل اصل های ۱۱۳تا ۱۵۱ این قانون می باشد در دو مبحث کلی طرح و بیان شده است. مبحث اول از اصل ۱۱۳ تا اصل ۱۴۲ به بررسی موضوع ریاست جمهوری و وزراء پرداخته است. در مبحث دوم این فصل که از اصل ۱۴۳ تا ۱۵۱ را در برگرفته است، در مورد ارتش و سپاه پاسداران و وظایف راهبردی هرکدام مباحث اصلی و ساختاری طرح شده است. در این پژوهش مهمترین هدفی که دنبال شده است، بررسی، تفسیر و تبیین ساختار اصل ۱۴۳قانون اساسی بوده است.
در اصل ۱۴۳ قانون اساسی کشور جمهموری اسلامی ایران بیان شده است که”ارتش جمهوری اسلامی ایران پاسداری از استقلال و تمامیت ارضی و نظام جمهوری اسلامی کشور را بر عهده دارد”.
در تشکیل و تجهیز نیروهای دفاعی کشور توجه بر آن است که ایمان و مکتب، اساس و ضابطه باشد، بدین جهت ارتش جمهوری اسلامی و سپاه پاسداران انقلاب در انطباق با هدف فوق شکل داده می‌شوند و نه تنها حفظ و حراست از مرزها بلکه با رسالت مکتبی یعنیجهاد در راه خدا و مبارزه در راه گسترش حاکمیت قانون خدا در جهان را نیز عهده‌دار خواهند بود (و اعدوا لهم مااستطعتم من قوه و من رباط الخیل ترهبون به عدوالله
وعدوکم و آخرین من دونهم).
همچنین با توجه به وظیفه تعیین شده در اصل۱۴۳ قانون اساسی و همچنین وظایف تعین شده در اصول ۱۴۴تا ۱۴۹، برای ارتش جمهوری اسلامی ایران، استراتژی ارتش و نوع ساختار و عملکرد آن به گونه ای پی ریزی شده است که بتواند در مسیر تحقق این اهداف به بهترین شکل ممکن عمل نماید، در ادامه مهمترین این مولفه ها بیان و تشریح شده است.

۱. اسلامی بودن: در تمام شئون ارتش، اصول اسلام حاکم است .
۲. ولایی بودن: ارتش جمهوری اسلامی ایران، زیر نظر رهبر ایران، ولی فقیه، می‌باشد و طبق فرمان او، عضویت و وابستگی ارتش و اعضای آن در کلیهٔ نهادها و تشکل‌های سیاسی ممنوع است.
۳. مردمی بودن: نیروهای مسلح، همواره در کنار مردم و در جهت مصالح مردم کار می‌کنند؛ تجهیزات ارتش در زمان صلح، تا حدی که به توان نظامی اش آسیبی نرساند، برای سازندگی، امداد، تولید و خدمت به مردم به کار گرفته می‌شود.
۴. خودکفایی: نیروهای مسلح با بهره‌گیری از تمام توان خود جهت رسیدن به خودکفایی در کلیه زمینه‌ها تلاش می‌کند.
۵. انضباط: نیروهای مسلح باید با ایجاد انضباط معنوی و وضع قوانین عادلانه و منطقی و ایجاد سازوکارهای تنبیه و تشویق، زمینهٔ اجرای کامل دستورها را فراهم می‌کنند .
۶. سادگی: در نیروهای مسلح، تمامی طرح‌ها و زمینه‌ها باید با رعایت اصل سادگی و جلوگیری از تشریفات و سازوکارهای غیرضرور انجام گیرند.
۷. اقتدار: نیروهای مسلح باید از آنچنان اقتدار و آمادگی برخوردار باشند که جرئت حمله را از دشمن سلب کنند.
۸. برای دفاع بودن: نیروهای مسلح، با تمام توان خود، دشمن را از حمله بازمی‌دارد و به کشورها و مللی که از آن تقاضای کمک کنند، یاری می‌رساند

همانطور که از مولفه های فوق بر می آید، ساختار و مولفه های تدوین شده، برای ارتش جمهوری اسلامی به گونه ای است که ساختار و جهت گیری کلی آن مردم محور، ملی گرا و اسلامی بوده است. همچنین وظیفه ارتش در حفظ تمامیت ارضی از یک طرف و از طرفی شعارهای ارتش (ارتش فدای ملت) منجر به ایجاد یک روحیه ملی گرایی در ارتش شده است. این روحیه همچنین منجر به شکل گیری اذهان عمومی ملی گرایی نسبت به ارتش شده است. وجود این روحیات و ذهنیت عمومی ملی گرایی در ارتش در حالی است که باور عامه مردم و همچنین روحیات حاکم بر سپاه پاسداران بیشتر ماهیت مذهب گرایی داشته است و این تفاوت ظاهری در ماهیت ارتش و سپاه منجر به تفاسیر غلطی از ماهیت عملکردی ارتش و سپاه شده است. به گونه ای که در دشمنان همواره در پی پررنگ کردن این تفاوت (ملی گرایی ارتش و مذهب گرایی سپاه) برآمده اند که نمود بارز آن را در زلزله اخیر کرمانشاه شاهد بودیم. اما بررسی عمیق این موضوع، و بررسی یکجای اصول قانون اساسی مربوط به وظایف ارتش و سپاه حاکی از ید واحد بودن این دو ارگان نظامی می باشد. به طوری که با بررسی اصل۱۴۳ قانون اساسی کشور جمهوری اسلامی ایران و نگاه همزمان به برخی اصول مربوط به وظایف سپاه پاسداران، نشان داده می شود که نگارندگان قانون اساسی در نگارش بندهای مرتبط با وظایف ارتش و سپاه تمامی ظرافت ها را رعایت کرده اند به طوری که در معرفی ارتش و سپاه و بیان وظایف آنها مشابهت ‌هایی در قانون اساسی وجود دارد که نشان دهنده هوش سیاسی بسیار بالای تدوین کنندگان این قانون است، کما اینکه در بیان امور محوری مربوط به نیروهای مسلح نیز ظرافت‌هائی بکار رفته که همین نکته را تداعی می‌کند.
همانگونه که از بررسی اصل ۱۴۳ملاحظه ‌شد، تعبیر “پاسداری از استقلال و تمامیت ارضی و نظام جمهوری اسلامی کشور” با صراحت به عنوان وظیفه یا وظایف ارتش جمهوری اسلامی ایران گذاشته شده و با توجه به همین نکته، اگر این اصل را در کنار اصل ۱۵۰ که به بیان وظایف سپاه پاسداران انقلاب اسلامی پرداخته است قرار دهیم به نتیجه روشنی می‌رسیم.
اصل ۱۵۰ می‌گوید: “سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که در نخستین روزهای پیروزی این انقلاب تشکیل شد، برای ادامه نقش خود در نگهبانی از انقلاب و دستاوردهای آن پا بر جا می‌ماند. حدود وظایف و قلمرو مسئولیت این سپاه در رابطه با وظایف و قلمرو مسئولیت نیروهای مسلح دیگر با تأکید بر همکاری و هماهنگی برادرانه میان آنها بوسیله قانون تعیین می‌شود” و همانگونه که ملاحظه می‌شود، تعبیر “نگهبانی از انقلاب و دستاوردهای آن” که در اصل ۱۵۰ برای بیان وظیفه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی آمده، با آنچه در اصل ۱۴۳ در مورد ارتش جمهوری اسلامی ذکر شده، علیرغم تفاوت در الفاظ، از نظر محتوا هر دو در یک جهت و مسیر قرار دارند. دستاوردهای انقلاب اسلامی عبارتند از “استقلال و تمامیت ارضی و نظام جمهوری اسلامی” که عینا در اصل مربوط به ارتش آمده‌اند. آنچه باقی می‌ماند دو تعبیر به ظاهر متفاوت “انقلاب اسلامی” و “نظام جمهوری اسلامی” است که دومی محصول و نتیجه اولی است و نگهبانی از هر یک از آنها نگهبانی از آن دیگری نیز هست. اگر به ظرافت تعبیر “این سپاه” که در اصل ۱۵۰ در مورد سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بکار رفته است توجه شود این واقعیت نیز روشن خواهد شد که مقصود این است که سپاه هم مثل ارتش و سایر نیروهای مسلح یک مجموعه نظامی است و طبعا مقررات مربوط به آنها نیز همانند است کما اینکه عبارت “در رابطه با وظایف و قلمرو مسئولیت نیروهای مسلح دیگر” که در ادامه آمده همین نکته را تأیید می‌کند.
لذا بررسی اصل ۱۴۳ قانون اساسی و بررسی همزمان آن با اصل ۱۵۰ قانون اساسی، نشان از مکمل بودن این اصل با اصول دیگر قانون اساسی داشته و تضادی بین این اصل با اصول دیگر که مربوط به عملکرد سپاه پاسداران می باشد، مشاهده نمی شود./آفشید مسقطی آملی

منابع و ماخذ:
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.

(Visited 48 times, 1 visits today)

نوشته‌های مرتبط

۱۳۹۶-۱۰-۳۰ سیاست

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.


* درج نام و ایمیل اختیاری است.